पंचकर्म म्हणजे काय

आयुर्वेदामध्ये प्रमुखतः दोन पद्धतीची चिकित्सा आहे- दोषांचे शमन आणि शोधन. शमन चिकित्सा म्हणजे औषध, आहार, विहार इत्यादि  उपायांनी  शरीरातील वाढलेले दोष सम-स्थितीत आणणे.  दोष जर थोड्या प्रमाणात असतील आणि जास्त खोलवर गेलेले नसतील तर औषधि देऊन त्यांचे शमन करण्यात येते. आणि दोष जर खोलवर गेले असतील, तसेच वारंवार त्रास होऊ नये म्हणून खोलवर गेलेल्या दोषांना युक्तीने बाहेर काढणे याला शोधन म्हणतात.

शोधन म्हणजे शरीरात वाढलेले वात, पित्त, कफादि  दोष पंचकर्म उपचाराद्वारे शरीराबाहेर काढणे. वमन, विरेचन, रक्तमोक्षण, नस्य आणि बस्ति हे प्रमुख पाच शोधनाचे प्रकार आहेत, यांना एकत्रितपणे पंचकर्म म्हणतात.  पंचकर्म उपचाराने व्याधीचे समूळ उच्चाटन होण्यास मदत होते. कुठलेही पंचकर्म करण्यापूर्वी त्यासाठी तयारी करून घ्यावी लागते, ती खालीलप्रमाणे-

पूर्व कर्म

स्नेहन व स्वेदन

कोणतेही पंचकर्म करण्यापूर्वी पूर्व कर्म म्हणून स्नेहन आणि स्वेदन केल्या जाते. स्नेहन म्हणजे पूर्ण शरीराला किंवा त्याच्या ठराविक भागाला, योग्य त्या औषधी तेलाने अभ्यंग करणे-म्हणजे थोडक्यात- ते तेल कोमट करून, त्वचेद्वारे शरीरात जिरविणे, जेणे करून शरीरातील ‘दोष’ जिथे साचले आहेत तिथून सुटे होऊन, पक्वाशयात येतील.  वाताच्या विकारांमध्ये स्नेहन, स्वेदन  केल्याने  शरीराला स्निग्धत्व येऊन, वातामुळे होणारी वेदना कमी होणे, शरीराच्या मांसधातूला बल मिळणे असे अनेक फायदे होतात.

स्वेदन कर्म

आयुर्वेदामध्ये अभ्यंग केल्यानंतर शेकण्याचे(steam bath) वेगवेगळे प्रकार सांगितले आहेत यालाच स्वेदन असे म्हणतात स्वेदनामुळे, शरीरातील दोष सुटे होण्यास मदत होते, आणि त्वचेवरील रंध्रें मोकळी होतात,  वात विकार कमी होण्यासाठी मदत होते.

वमन कर्म

वमन म्हणजे औषधाने शरीरातील मुख्यतः कफ दोष, आणि इतर दोष  बाहेर काढण्यासाठी नियंत्रित उलट्या करवणे. या मुळे शरीरातील विशेषतः  कफ पित्त दोष बाहेर काढले जातात. पंचकर्माची तयारी करून घेण्यासाठी आधी काही दिवस पेशंटला आवश्यक तेवढे औषधी घृतपान केले जाते, आणि त्या कालावधीत स्नेहन आणि  स्वेदन नित्य केले जाते. नंतर वैद्यांच्या देखरेखीखाली औषधी द्रव्य देवून वमन करविल्या जाते.  हा उपचार वारंवार होणारी सर्दी ,श्वास विकार, खोकला, त्वचा विकार, स्थौल्य, मानस विकार इत्यादींवर भरपूर उपयोगी पडतो. वसंत ऋतूमध्ये वमन पंचकर्म विशेषतः  केल्या जाते.

विरेचन कर्म

औषधी द्वारे नियंत्रित जुलाब करवण्याच्या चिकित्सेला विरेचन असे म्हणतात. यासाठी पण आधी काही दिवस वरीलप्रमाणे घृतपान करविल्या जाते. आणि स्नेहन स्वेदन केल्या जाते.  नंतर रोग्याला त्याच्या अवस्थेनुसार विरेचक औषधि दिली जाते.  त्यामुळे वाढलेला पित्तदोष शरीराच्या बाहेर जातो त्वचा विकार ,पित्त  विकार मलावरोध, कावीळ व उष्णतेचे आजार विरेचनाने बरे होतात.

बस्ति चिकित्सा

हा  उपचार विशेषतः वाताच्या विकारासाठी केला जातो.  यामध्ये औषधी सिद्धतेल व काढा याचा गुदद्वारातून बस्ति दिल्या जातो. बस्ति पंचकर्मोपचार सर्वात उपयोगी असलेला उपचार आहे.  विशेषतः वाताचे आजार, पक्षघात, ऑटो इम्युन डिसीजेस, मूत्राशयाचे विकार, पचनाचे विकार अशा अनेक विकारांवर बस्ति चिकित्सा अत्यंत उपयोगी ठरते. बस्तीचे अनेक प्रकार आहेत आणि रोग्याच्या गरजेनुसार आणि अवस्थेनुसार ते ठरविले जाते.

वरील प्रकारची पंचकर्मे करून झाल्यावरसुद्धा रोग्याला काही दिवस योग्य आहार विहार करावा लागतो, ज्याला संसर्जन म्हणतात, जेणे करून केलेल्या पंचकर्मांचा कायम स्वरूपी फायदा होतो.

नस्य चिकित्सा

नस्य म्हणजे नाकात औषधि तेल  टाकून दोषांना बाहेर काढणे.  नाकात टाकलेली औषधि ही शरीरातील ऊर्ध्व भागात, म्हणजे डोळ्यापासून ते मेंदूपर्यन्तच्या अवयवांना उपकारक असते आणि अनेक रोग नाश करते. नस्यचकित्सा ही डोक्याचे आजार, केसांचे विका,र डोळ्यांचे विकार जुनाट सर्दी , इत्यादीसाठी उपयोगी पडते, तसेच सौंदर्य चिकित्सेचा ही एक भाग म्हणून वापरली जाते.

रक्त मोक्षण

शरीरातील दूषित झालेले रक्त नियंत्रित मार्गाने बाहेर काढणे म्हणजे रक्तमोक्षण होय.  ही चिकित्सा विशेषतः त्वचा विकार, पित्ताचे विकार, तीव्र वेदना, नागिणी सारखे आजार, डायबेटिस मुळे झालेल्या जखमा, जुनाट जखमा इत्यादीसाठी उपयोगी पडते यामध्ये दोन प्रकार असतात स्थानिक रक्तमोक्षण म्हणजे जळवांचा, फासण्यांचा उपयोग करून शरीरातील दूषित रक्त काढणे व सार्वदेहिक रक्त मोक्षन म्हणजे सिरींज द्वारे शरीरातील रक्त काढणे. हा उपाय ही अत्यंत परिणामकारक आहे.

कटि बस्ती

हा स्नेहन प्रक्रिये चा एक प्रकार आहे. कंबर दुखणे , lumbar spondylosis, lumbar stenosis, degenerative changes, disc herniation इत्यादि कंबरदुखीच्या प्रकारांवर हा उपाय फायदेशीर ठरतो.

मन्या बस्ती

Cervical spondylosis, मानदुखी, मानदुखीमुळे चक्कर येणे, हाडांची झीज यावर हा उपाय केल्या जातो.

मानस रोग, सत्वावजय चिकित्सा

सत्वावजय चिकित्सा (Satvavajaya Chikitsa) म्हणजे आयुर्वेदातील एक उपचार पद्धती आहे, जी मनावर आधारित असून मानसिक आणि भावनिक विकारांवर उपचार करते; यामध्ये मनःशुद्धी (mind purification), समुपदेशन (counseling) आणि योग-ध्यान (Yog-Dhyan) यांसारख्या तंत्रांचा वापर करून मन आणि बुद्धी (सत्व) यांना संतुलित केले जाते, जसे की आधुनिक वैद्यकशास्त्रात मनोचिकित्सा (Psychotherapy) किंवा CBT (Cognitive Behavioral Therapy) असते. 

यामध्ये औषधांऐवजी खालील गोष्टींचा वापर होतो:

• समुपदेशन (Counseling): रुग्णाशी बोलून, त्यांचे विचार समजून घेऊन मार्गदर्शन करणे.

• यम-नियम, प्राणायाम, ध्यान (Yoga & Meditation): मनाला शांत आणि स्थिर करण्यासाठी.

• नीतिशास्त्र (Ethics): चांगल्या विचारांना प्रोत्साहन देणे.

समुपदेशन

आयुर्वेद हा मनोकायिक विकारांचा अत्यंत सखोल विचार करतो. शरीरातील अनेक दुखण्यांचे मूळ हे मनात असते असे मानतो. त्यामुळे मानसिक ताण-तणावजन्य विकारांमध्ये औषधांसोबत आयुर्वेदिक सिद्धांतावर आधारित समुपदेशन (counselling) केले जाते, जे रोगाचे मुळापासून उच्चाटन करायला अत्यंत प्रभावी ठरते.

ध्यान चिकित्सा

मानसिक विकार, जुनाट शारिरीक विकार, श्वासाचे विकार, वेदना सहन करण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारच्या ध्यान प्रक्रिया, योगनिद्रा इत्यादी यौगिक प्रक्रियांचा खूप चांगला उपयोग होतो. यासाठी श्रद्धा आयुर्वेद चिकित्सालयात एक अत्यंत उपयुक्त अशी ध्यानाची खोली बनवली आहे, जिथे  की तुम्ही ओंकार ध्यान आणि इतर प्रकारचे ध्यान शांत वातावरणात करू शकतात.

श्रद्धा आयुर्वेद चिकित्सालयात वरील सर्व उपचार उपलब्ध आहेत.