khandoba-champa-shashthi

महाराष्ट्राचे कुलदैवत: खंडेराय – अवतार कथा, चंपाषष्ठीचे महत्त्व आणि अनोख्या परंपरा

चंपाषष्ठी किंवा स्कंद षष्ठी म्हणजे मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी ही तिथी. मार्गशीर्ष महिन्यातल्या पहिल्या दिवशी जेजुरीचा खंडोबा अर्थात मल्हारी देवाचा उत्सव  सुरू होतो. या सहा दिवसांना  ‘मार्तंड भैरव षड् रात्रोत्सव’ म्हणतात. काही लोक  त्यांना खंडोबाचे नवरात्र असेही म्हणतात.  

• खंडोबाचे वर्णन (मार्तंड भैरव म्हणून) मुख्यत्वे ‘स्कंद पुराण’ आणि ‘ब्रह्मांड पुराण’ यांच्या काही भागांमध्ये आढळते.
• या पुराणांमधील काही विशिष्ट प्रकरणांमध्ये (उदा. काशी खंड – जिथे भैरवाचे महत्त्व सांगितले आहे) आणि ‘मल्हारी माहात्म्य’ ग्रंथात मार्तंड भैरवाच्या कथा येतात. ‘मल्हारी माहात्म्य’ हा ग्रंथ पुराणांचाच एक उपग्रंथ मानला जातो. 

मणी-मल्ल या दोन दैत्यांचा पराभव करून खंडोबाने लोकांना संकट मुक्त केले. या घटनेचे स्मरण म्हणून हा उत्सव करतात.

मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून शुद्ध षष्ठीपर्यंत हे चंपाषष्ठीचे सहा दिवसांचे नवरात्र असते. पुण्याजवळील जेजुरीला हा उत्सव खूप मोठ्या प्रमाणात व भक्तिभावाने साजरा होतो.

जेजुरीचे मंदिर

जेजुरीचे मंदिर वीरपाल वीरमल्ल याने इ.स. १३८१ साली बांधले. १६३५ साली खटावच्या राघो मंबाजीने याचा विस्तार केला. बंगाली संत चैतन्य महाप्रभू यांनी या मंदिरास भेट दिली होती व मुरळींचा वेश्याव्यवसाय बंद करण्याचे प्रयत्न केले होते; असे ऐतिहासिक उल्लेख आहेत. जेजुरी गडावरील शिलालेखांत विठ्ठल सदाशिव विंचूरकर, मल्हारराव होळकर वगैरेंचे उल्लेख येतात. नारायणरावाच्या हत्येनंतर नाना फडणीस यांनी नारायणरावाची गरोदर पत्‍नी गंगाबाई हीस पुत्र झाल्यास एक लाख अर्पण करू असा नवस केला होता. नवस पूर्ण झाल्यामुळे पेशवे दरबाराकडून विविध रूपात हा नवस फेडला गेला.

कुलाचाराप्रमाणे ज्यांच्या पूजेत सुघट व टाक असतात ते त्यांची पूजा करतात. नवरात्राप्रमाणेच रोज फुलांच्या माळा वाढवत घाटावर लावायच्या असतात. सहा दिवस नंदादीप लावतात. जेजुरीप्रमाणेच खंडोबाच्या अन्य देवळांतही खंडोबाचा उत्सव असतो. घटाची स्थापना, नंदादीप, मल्हारी महात्म्य वाचणे व त्याचा पाठ करणे, एकाच वेळी जेवणे(एकभुक्त),शिवलिंगाचे दर्शन घेणे,ब्राह्मण-सुवासिनी तसेच वाघ्या आणी मुरळी यांना भोजन देणे असे सहा दिवस केले जाते. चंपाषष्ठी या दिवशी वांग्याचे भरीत आणि भाकरी यांचा नैवेद्य करून देवाला दाखवितात. तसेच या नैवेद्याचा काही भाग खंडोबाचे वाहन असलेल्या कुत्र्यांना त्यांची पूजा करून वाढतात. खंडोबाची तळी भरून आरती करतात.

महाराष्ट्र ही संतांची आणि दैवतांची भूमी आहे. येथील लोकसंस्कृतीमध्ये आणि धार्मिक जीवनात कुलदैवतांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. अशा कोट्यवधी मराठी जनांचे श्रद्धास्थान आणि कुलदैवत म्हणजे ‘खंडोबा’ किंवा आदराने घेतलेले ‘जेजुरीचे खंडेराय’. ‘येळकोट येळकोट जय मल्हार’ आणि ‘खंडोबाच्या नावानं चांगभलं’ या जयघोषाने महाराष्ट्रातील अनेक गावांचे आणि जेजुरी गडाचे वातावरण नेहमीच भक्तीमय झालेले असते.

खंडोबा हे दैवत महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. जेजुरीचा हा राजा कोण होता? त्यांच्या जन्माची कथा काय आहे? त्यांना हळदीचा भंडारा का वाहिला जातो? आणि चंपाषष्ठीचा सण का साजरा केला जातो? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आणि खंडोबा या  दैवताविषयीची सविस्तर माहिती या लेखात आपण पाहणार आहोत.

नाव

एका मतानुसार खंडोबा हे नाव या देवतेच्या खंडा (संस्कृत खड्ग -> मराठी खंडा) या शस्त्रावरून आले आहे. दुसऱ्या मतानुसार हा संस्कृत स्कंद शब्दाचा अपभ्रंश आहे. (स्कंद -> स्कंदोबा -> खंडोबा) याखेरीज मल्हारी(मल्लारी), खंडेराय, मार्तंडभैरव, म्हाळसाकांत, रवळनाथ, येळकोटी(येळ=सात,सात कोटी सैन्य असलेला) ही खंडोबाची इतर नावे होत. खंडेराया हे नाव भक्तांमध्ये लोकप्रिय आहे. ते खंडोबाच्या खंडा शस्त्रास खड्ग अशा नावाने संबोधतात. मल्ह / मल्ल + अरी अशी मल्हारी शब्दाची फोड असून मल्ल राक्षसाचा काल असा त्याचा अर्थ आहे. म्हाळसेचा पती म्हणून खंडोबास म्हाळसाकांत असे म्हणतात. येळकोटी म्हणजे सात कोटी सैनिकांचा नायक. खंडेराय (राय = राजा) हे नावही खंडोबाचे राजेपण दर्शविते.^[५]

• खंडेराय: शिवशंकराचा वीर अवतार

खंडोबाच्या अवताराची निश्चित कालखंडात विभागलेली जीवनकथा (जीवनचरित्र) पुराणांमध्ये दिली गेलेली नाही. ते शिवाचे मार्तंड भैरव हे रूप असून, पौराणिक कथांनुसार त्यांनी ‘मल्हारी महात्म्य’ आणि ‘मार्तंड विजय’ या ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेल्या दैत्य संहारासाठी अवतार घेतला

खंडोबाचा अवतार कधी झाला?

पौराणिक संदर्भानुसार: खंडोबाने मणी आणि मल्ल या दैत्यांचा वध करण्यासाठी मार्तंड भैरवाचा अवतार घेतला. ही घटना मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी (चंपाषष्ठी) या दिवशी घडली. काही ग्रंथांनुसार, चैत्र पौर्णिमेला त्यांनी अवतार घेतला आणि सहा दिवसांनी षष्ठीला दैत्यांचा वध केला.

ऐतिहासिक दृष्टिकोनातून: खंडोबा हे मूळचे लोकदैवत असून, नवव्या ते अकराव्या शतकाच्या दरम्यान त्यांची लोकप्रियता वाढली. या लोकदेवतेला नंतर मुख्य प्रवाहातील हिंदू धर्मात, शिवाचा अवतार म्हणून स्वीकारले गेले

खंडोबा हे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख लोकदैवत असून, पौराणिक दृष्ट्या ते भगवान शंकराचे अवतार मानले जातात. त्यांना मार्तंड भैरव किंवा मल्हारी मार्तंड या नावांनीही ओळखले जाते.

‘खंडोबा‘ हे नाव पडण्यामागे एक विशिष्ट संदर्भ आहे. ‘खंड’ म्हणजे तलवार (खड्ग) आणि ‘बा’ म्हणजे वडील किंवा स्वामी. हातामध्ये खड्ग घेऊन (तलवार घेऊन) दैत्यांशी लढणारे दैवत म्हणून त्यांना ‘खंडोबा’ म्हटले गेले. हे दैवत मूळचे लोकदैवत असून, नंतरच्या काळात त्यांना मुख्य प्रवाहातील शिवतत्त्वाशी जोडले गेले.

खंडोबाचे चरित्र मुख्यत्वे खालील दोन ग्रंथांमध्ये आढळते:

‘मल्हारी माहात्म्य‘ (मल्लारी महात्म्य): हे खंडोबाचे मुख्य चरित्र पुस्तक आहे. यात खंडोबाच्या अवताराची कथा, दैत्य संहार, आणि त्यांच्या लीलांचे वर्णन आहे. हे पुस्तक महाराष्ट्रातील अनेक घरांमध्ये वाचले जाते. हे मूळ संस्कृतमध्ये आहे आणि त्याची मराठी हस्तलिखिते व छापलेली पुस्तके उपलब्ध आहेत.

‘मार्तंड विजय‘: हा ग्रंथ श्रीधरस्वामी नाझरेकर यांनी लिहिला आहे. यात ओवीबद्ध स्वरूपात खंडोबाचे सविस्तर चरित्र आणि कथा सांगितल्या आहेत. हे पुस्तक वाचायला सोपे असून मराठी भाषेत अत्यंत लोकप्रिय आहे.

वरील दोन्ही ग्रंथांत २२ अध्याय आहेत.

२. जन्माची कथा आणि ‘मल्हारी‘ माहात्म्य

खंडोबाच्या अवताराची कथा मुख्यत्वे ‘मल्हारी माहात्म्य‘ आणि ‘मार्तंड विजय‘ या धार्मिक ग्रंथांमध्ये सविस्तरपणे सांगितली आहे. ही कथा पौराणिक असून, ती शिवपुराणाशी जोडली गेलेली आहे.

दैत्य मणी आणि मल्लाचा अत्याचार:
प्राचीन काळी मणी आणि मल्ल (मल्लिकार्जुन) नावाचे दोन बलाढ्य दैत्य होते. त्यांनी कठोर तपस्या करून वर प्राप्त केले आणि तिन्ही लोकांमध्ये हाहाकार माजवला. ऋषी-मुनी आणि सामान्य जनतेवर त्यांनी अनन्वित अत्याचार सुरू केले. त्यांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व देवांनी इंद्राकडे, नंतर भगवान विष्णू आणि नंतर कैलासपती महादेवाकडे धाव घेतली.

मार्तंड भैरवाचा अवतार आणि संहार:
भक्तांच्या रक्षणासाठी महादेवाने रौद्र रूप धारण केले. त्यांनी मार्तंड भैरवाचा अवतार घेतला, ज्यांच्यासोबत त्यांची पत्नी म्हाळसादेवी आणि वीरगळ नावाचे सहकारी होते. हा अवतार अत्यंत तेजस्वी होता.

मार्तंड भैरवाने (खंडोबाने) मणिचूल पर्वतावर (सध्याची जेजुरी) दैत्यांशी सहा दिवस घनघोर युद्ध केले. युद्धाच्या शेवटी, खंडोबाने दोन्ही दैत्यांचा वध केला. मरण्यापूर्वी मल्लाने पश्चात्ताप व्यक्त करून वर मागितला की, ‘तुमचे नाव माझ्या नावावरून पडावे.’ म्हणून शिवाला ‘मल्हारी’ (मल्लाचा अरी म्हणजे शत्रू) किंवा ‘मल्लिकार्जुन’ हे नाव मिळाले. मणीनेही शरणागती पत्करून चरणी स्थान मागितले, जे खंडोबाने पूर्ण केले.

या विजयाचा दिवस मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी होता, जो ‘चंपाषष्ठी’ म्हणून साजरा केला जातो.

३. खंडोबाचे जीवनचरित्र आणि दोन विवाह

खंडोबाचे चरित्र एका राजाप्रमाणे सांगितले जाते. त्यांनी केवळ दैत्य संहार केला नाही, तर गृहस्थाश्रम स्वीकारून महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाचा भाग झाले.

• म्हाळसादेवी: म्हाळसा ही एका व्यापाऱ्याची मुलगी होती आणि ती पार्वतीचा अवतार मानली जाते. खंडोबाने तिच्याशी लग्न केले. जेजुरी गडावर म्हाळसादेवीचे स्थान महत्त्वाचे आहे.
• बाणाई (बानू): बाणाई ही गंगेचा अवतार मानली जाते आणि ती धनगर समाजातील होती. खंडोबाने तिच्याशी दुसरा विवाह केला. बाणाई आणि म्हाळसा यांच्यातील रुसवे-फुगवे आणि संवाद लोकगीतांमध्ये अत्यंत रंजक पद्धतीने मांडले जातात.

खंडोबाचे हे जीवनचरित्र महाराष्ट्रातील विविध समाजांना एकत्र जोडणारे ठरले.

४. चंपाषष्ठी सण आणि नैवेद्याचे महत्त्व

चंपाषष्ठी हा खंडोबाचा सर्वात मोठा सण आहे. हा सण सहा दिवसांचा असतो (मार्गशीर्ष प्रतिपदा   ते षष्ठी), परंतु षष्ठीचा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.

नैवेद्याची प्रथा:
या सणाचे वैशिष्ट्य म्हणजे नैवेद्य. अनेक घरांमध्ये चतुर्मासाच्या (पावसाळ्याच्या) सुरुवातीपासून कांदा, वांगी आणि लसूण खाणे वर्ज्य मानले जाते. चंपाषष्ठीच्या दिवशी खंडोबाला वांग्याचे भरीत, बाजरीची भाकरी आणि कांद्याचा नैवेद्य दाखवला जातो.

प्रथेमागील कारण:
धार्मिक मान्यतेनुसार, हे पदार्थ देवाला अर्पण केल्यानंतरच वर्षभरात खाण्यास सुरुवात केली जाते. तसेच, पावसाळ्यात हे पदार्थ आरोग्यासाठी तितकेसे चांगले नसल्याने ते टाळले जातात आणि हिवाळ्याच्या सुरुवातीला हवामान बदलल्यावर पुन्हा खाण्यास सुरुवात होते.

५. खंडोबाला हळदीचा भंडारा का वाहतात?

खंडोबाच्या पूजेचे सर्वात मोठे आणि आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘भंडारा’ (हळदीची पूड) उधळणे. जेजुरीचा किल्ला नेहमी पिवळ्या धमक भंडाऱ्याने माखलेला असतो. या प्रथेमागे अनेक धार्मिक आणि प्रतीकात्मक कारणे आहेत:

• विजय आणि दैत्य संहार: जेव्हा खंडोबाने मणी आणि मल्ल या दैत्यांशी युद्ध केले, तेव्हा रक्ताचा विध्वंस थांबवण्यासाठी देवांनी हळदीची पावडर रणांगणावर उधळली. तेव्हापासून, हा विजयोत्सव म्हणून भंडारा उधळला जातो.
• मांगल्याचे आणि समृद्धीचे प्रतीक: हिंदू धर्मात हळदीला अत्यंत पवित्र आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. भंडारा उधळणे म्हणजे देवाकडे सुख, शांती आणि समृद्धीची मागणी करणे होय.
• आरोग्य आणि औषधी गुणधर्म: हळद ही नैसर्गिक जंतुनाशक असल्याने, मोठ्या जनसमुदायात तिच्या वापरामुळे आरोग्याचे फायदे होतात.

६.  वाघ्या-मुरळी: खंडोबाच्या सेवेतील लोककलाकार

महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीमध्ये आणि खंडोबाच्या परंपरेत ‘वाघ्या’ आणि ‘मुरळी’ यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हे दोघेही स्वतःला खंडोबाचे सेवक आणि भक्त मानतात.

वाघ्या:
‘वाघ्या’ म्हणजे खंडोबाचा पुरुष भक्त किंवा सेवक. हे लोक पारंपारिक वेशभूषा करून, हातात डमरू आणि ‘खंडा’ (छोटी तलवार) घेऊन खंडोबाची गाणी (लोकगीते) गातात. ते जागरण आणि गोंधळाच्या कार्यक्रमात मुख्य भूमिका बजावतात. खंडोबाच्या कथा, स्तुती आणि म्हाळसा-बाणाईच्या कथा सांगून ते भक्तांचे मनोरंजन करतात आणि धार्मिक वातावरण निर्माण करतात.

मुरळी:
‘मुरळी’ म्हणजे खंडोबाच्या सेवेसाठी समर्पित केलेली स्त्री भक्त. पूर्वीच्या काळी मुलींना देवाला ‘मुरळी’ म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा होती, जी आता कायद्याने बंद झाली आहे. तरीही, अनेक जुन्या मुरळ्या आजही पारंपरिक पद्धतीने खंडोबाची भक्ती करतात. त्या वाघ्यासोबत गाणी गातात, नृत्य करतात आणि देवाची सेवा करतात.

सामाजिक महत्त्व:
वाघ्या-मुरळी ही परंपरा महाराष्ट्राची एक अद्वितीय लोककला आहे. त्यांच्या माध्यमातूनच ‘मल्हारी माहात्म्य’ आणि खंडोबाच्या कथा पिढ्यानपिढ्या लोकांपर्यंत पोहोचल्या आहेत. ते भिक्षा मागून आपला उदरनिर्वाह करतात आणि मिळालेल्या पैशातून देवाची सेवा करतात.

७. इतर राज्यांतही या दैवताची पूजा केली जाते का?

होय, खंडोबाची पूजा इतर राज्यांमध्येही केली जाते, परंतु वेगवेगळ्या नावांनी आणि स्वरूपात:

• कर्नाटक: कर्नाटकात खंडोबाला ‘मेलगिरी म्हाळसाकांत’ किंवा ‘मल्लय्या’ (Mallayya) या नावाने ओळखले जाते. तेथील अनेक मंदिरांमध्ये (उदा. बेट्टाडापूर) त्यांची पूजा केली जाते.
• आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा: येथेही ‘मल्लय्या’ किंवा ‘मल्लिकार्जुन स्वामी’ म्हणून त्यांची पूजा होते. श्रीशैलम येथील मल्लिकार्जुन मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे, जे शिवाचेच रूप आहे.
• गुजरात आणि मध्य प्रदेश: या राज्यांच्या काही सीमावर्ती भागांत किंवा महाराष्ट्रीयन समाजांमध्ये खंडोबाची पूजा प्रचलित आहे.

महाराष्ट्राबाहेर या दैवताला मुख्यतः ‘मल्लिकार्जुन’ किंवा ‘मल्लय्या’ या नावाने जास्त ओळखले जाते.

८. लोकप्रिय गाणी आणि साहित्य

‘मल्हारी माहात्म्य’ आणि ‘मार्तंड विजय’ या ग्रंथांव्यतिरिक्त, खंडोबाची भक्ती लोकगीतांमधून व्यक्त होते.

• ‘खंडेरायाच्या नावानं चांगभलं‘: हा भक्तांच्या मनातील श्रद्धेचा जयघोष आहे.
• ‘खंडेरायाच्या लग्नात, बानू नवरी नटली‘: जगदीश पाटील यांनी गायलेले हे गाणे उत्सवांमध्ये खूप लोकप्रिय आहे.

मार्गशीर्ष महिन्याचा पहिलाचा दिवस म्हणजे देवदीपावली किंवा छोटी दिवाळी. मुख्यत: चित्तपावनांमध्ये कुलदैवत, ग्रामदैवत यांना भजण्याचा तो दिवस. चित्तपावनांमध्ये त्या दिवशी प्रामुख्याने वडे-घारग्यांचा किंवा आंबोळीचा नैवेद्य असतो. प्रत्येक कुटुंबानुसार नैवेद्यांची संख्या वेगळी असते. गावातील मुख्य देवता, इतर उपदेव-देवता महापुरुष, वेतोबा, ग्रामदेवता इत्यादींना हे नैवेद्य दाखवले जातात. त्याचबरोबर काही कुटुंबांत पितरांसाठीही वेगळा नैवेद्य बाजूला काढून ठेवतात. त्यामुळे नैवेद्याच्या पानांची संख्या सतरा, चोवीस, नऊ अशी कोणतीही असते.

९ . जेजुरीला कसे जायचे? (How to Reach Jejuri)

जेजुरी महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांशी चांगल्या प्रकारे जोडलेली आहे. तुमच्या सोयीनुसार तुम्ही खालीलपैकी कोणताही मार्ग निवडू शकता:

१. हवाई मार्ग (By Air):

• जवळचे विमानतळ: पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (Pune International Airport) हे जेजुरीपासून सर्वात जवळचे आहे.
• अंतर: पुण्याहून जेजुरीचे अंतर अंदाजे ७० ते ८० किलोमीटर आहे.
• पुढे कसे जाल: विमानतळावरून तुम्ही टॅक्सी (Cab) किंवा बसने थेट जेजुरीला पोहोचू शकता.

२. रेल्वे मार्ग (By Train):

• जवळचे रेल्वे स्टेशन: ‘जेजुरी रेल्वे स्टेशन’ (Jejuri Railway Station) हे अगदी शहरातच आहे.
• मार्ग: हे स्टेशन पुणे-मिरज-लोंडा रेल्वे मार्गावर आहे. पुण्याहून आणि महाराष्ट्रातील इतर प्रमुख शहरांतून जेजुरीसाठी अनेक पॅसेंजर (Passenger) आणि एक्सप्रेस (Express) ट्रेन्स उपलब्ध आहेत.
• मुख्य जंक्शन: पुण्याहून ट्रेन्स सहज मिळतात.

३. रस्ता मार्ग (By Road):

• स्वतःच्या वाहनाने/बसने:
  • जेजुरी राष्ट्रीय महामार्ग ६५ (NH 65), पुणे-सोलापूर महामार्गापासून जवळ आहे (सासवड मार्गे).
  • पुण्यापासून: पुण्याहून सासवड आणि नंतर जेजुरी (अंदाजे ६० किमी) असा मार्ग आहे.
  • मुंबईपासून: मुंबईहून पुण्याला (Expressway ने) आणि तिथून पुढे जेजुरीला जाता येते. एकूण अंतर अंदाजे २४० किमी आहे.
• महाराष्ट्र राज्य परिवहन (ST Bus):
  • महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाच्या (MSRTC) बस सेवा महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख शहरांतून (पुणे, सातारा, मुंबई, सोलापूर) जेजुरीसाठी उपलब्ध आहेत.

जेजुरीला पोहोचणे सोपे असून, वर्षभर भाविकांची आणि पर्यटकांची गर्दी असते.

सातारा छ. संभाजीनगर येथील श्री खंडोबा मंदिर

छ. संभाजीनगर येथील सातारा गावात डोंगर पायथ्याशी असलेले खंडोबाचे हेमाडपंथी मंदिर हे एकाच दगडात निर्माण केलेले मंदिर आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचे ऐतिहासिक महत्त्व ओळखून 1766 मध्ये त्याचा जीर्णोद्धार केला. मंदिराचा गाभाऱ्यापर्यंतचा भाग दगडी व त्यावरील कळसापर्यंतचा भाग वीटांनी बांधला. मंदिराची ही वास्तु पुरातत्त्व विभागाने ऐतिहासिक वारसा स्थळ म्हणून संरक्षित केली आहे.

नागदिवाळी 

चंपाषष्ठीच्या दिवशी किंवा त्याच्या आसपासच्या काळात ‘नागदिवाळी’ हा सण देखील साजरा केला जातो. या दोन्ही सणांमध्ये थेट पौराणिक संबंध नसला तरी, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या काही संबंध जोडले जातात.

नागदिवाळी (नागपंचमी)

नागदिवाळी हा सण प्रामुख्याने मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पंचमी तिथीला साजरा केला जातो, म्हणजेच चंपाषष्ठीच्या आदल्या दिवशी. या सणाला काही ठिकाणी ‘नागपंचमी’ असेही म्हटले जाते.
नागदिवाळीचे महत्त्व आणि कथा:
नागांची पूजा: या दिवशी नागांची पूजा केली जाते. घरातील स्त्रिया मातीच्या नागाची किंवा नागाच्या प्रतिमेची पूजा करतात, त्यांना दूध आणि लाह्यांचा नैवेद्य दाखवतात.
कृषी संस्कृती: हा सण महाराष्ट्रातील कृषी संस्कृतीशी जोडलेला आहे. शेतात उंदीर, घुशी आणि इतर कीटक पिकांचे नुकसान करतात, परंतु नाग या कीटकांना खाऊन पिकांचे रक्षण करतात. त्यामुळे नागांना शेतकऱ्याचा मित्र मानले जाते आणि त्यांच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी हा सण साजरा केला जातो.
दिवाळी: या काळात (मार्गशीर्ष महिन्यात) शेतीमधील कामे जवळजवळ पूर्ण झालेली असतात आणि शेतकरी सुगीच्या कामांना सुरुवात करत असतात. आनंदाच्या आणि समृद्धीच्या या काळात दिवे लावून सण साजरा केला जातो, म्हणून त्याला ‘नागदिवाळी’ म्हणतात.
चंपाषष्ठी आणि नागदिवाळी यांचा संबंध
या दोन्ही सणांमध्ये थेट पौराणिक कथा (म्हणजे खंडोबाच्या अवताराशी नागांचा संबंध) जोडलेली नाही, परंतु काही साम्यस्थळे आढळतात:
तारखेचे साम्य: दोन्ही सण एकाच आठवड्यात (मार्गशीर्ष शुक्ल पंचमी आणि षष्ठी) येतात, ज्यामुळे ते एकत्रितपणे साजरे केले जातात.
शिव-संबंध: दोन्ही दैवते शिवशंकराशी संबंधित आहेत.
खंडोबा हा शिवाचा अवतार आहे.
नाग हे शिवाच्या गळ्यातले भूषण आहेत, त्यामुळे नागांची पूजा देखील शिवपूजेचाच एक भाग मानली जाते.
प्रतीकात्मक संबंध: काही अभ्यासकांच्या मते, मणी आणि मल्ल या दैत्यांशी युद्ध करताना खंडोबाने धारण केलेले रूप अत्यंत उग्र होते. या उग्र रूपाला शांत करण्यासाठी आणि निसर्गातील शक्तींना (नागांसारख्या) आवाहन करण्यासाठी हे सण साजरे केले गेले असावेत.
थोडक्यात, चंपाषष्ठी हा विजयोत्सवाचा सण आहे, तर नागदिवाळी हा कृषी संस्कृतीतील कृतज्ञतेचा आणि आरोग्याच्या रक्षणासाठी नागांची पूजा करण्याचा सण आहे. दोन्ही सण एकाच काळात येत असल्याने महाराष्ट्रात ते एकत्रितपणे साजरे केले जातात.

महाराष्ट्रातील काही घरांत खंडोबा हे मुख्य कुलदैवत असते तर काही ठिकाणी खंडोबा हा पाहुणा म्हणून आला आहे असे मानतात.

खंडोबा हे केवळ एक दैवत नाही, तर ते महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे आणि लोकजीवनाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या अवताराची कथा दुष्ट शक्तींवर चांगुलपणाच्या विजयाची प्रेरणा देते. जेजुरीचा हा राजा आजही भक्तांच्या हाकेला धावून येतो, अशी श्रद्धा आहे. ‘सदानंदाचा येळकोट, जय मल्हार!’

माधव भोपे