digital arrest-2
*डिजिटल अरेस्ट..* (२)
आमचे डीजीएम श्री. बिजॉय रकीब म्हणजे एक अतिशय निस्पृह, प्रामाणिक आणि कर्तव्यदक्ष असं आदर्श व्यक्तिमत्व होतं.
मध्यम उंची, सुदृढ देहयष्टी, तुळतुळीत टक्कल आणि मूळचे काश्मिरी असल्याने गोऱ्या गुलाबी कांतीचे असलेले रकिब साहेब कामाच्या बाबतीत जितके कडक, शिस्तप्रिय होते तितकेच व्यक्तिगत जीवनात अत्यंत रसिक, जिंदादिल व साहित्य, सिने-नाट्य, गीत, संगीत प्रेमी होते.
यापूर्वी परभणी रिजनल ऑफिसमध्ये कार्यरत असताना त्यांचा अतिशय निकटचा सहवास लाभला होता. त्यावेळी त्यांची साधी राहणी, समर्पित कार्यनिष्ठा, दिलखुलास वृत्ती व कर्मचाऱ्यांप्रती मैत्रीभाव, हे सारं जवळून अनुभवल्यामुळे त्यांच्याबद्दल मनात खूप आदरभाव होता.
असे हे माझे आवडते डिजीएम रकीब साहेब मला त्यांचे पर्सनल काम करण्याबद्दल विचारत होते. मला एक प्रकारे तो माझा सन्मानच वाटला.
“बात ऐसी है कि मेरा बेटा जो अभी दिल्ली में पढ़ रहा उसके दोस्त का आज सुबह दिल्ली के पास गाजियाबाद में एक्सीडेंट हुआ है । उसे वहां के अस्पताल में भर्ती कराया गया है और फिलहाल मेरा बेटाही उसकी देखभाल कर रहा है ।
अस्पताल के खर्चे के लिए उसे चालीस हजार रूपयोंकी तुरंत जरूरत है । औरंगाबाद से बाहर होने के कारण अभी मै उसकी कोई मदद नहीं कर पा रहा हूँ, इसलिए तुम्हे फोन किया है ।
मै तुम्हे एक अकाउंट नंबर देता हूँ.. ये मेरे बेटे के दोस्त का अकाउंट है । उस खाते में अर्जेंटली चालीस हजार रुपया जमा करना है। मेरा बेटा पैसों के लिए वहां एटीएम रूम के बाहर कार्ड लिए खड़ा हुआ है । पैसे खाते में जमा होते ही मुझे कॉल कर के बता देना । आधे घंटे के बाद जब मैं वैजापुर पहुंचूंगा तब तुम्हे चेक दे कर तुम्हारे पैसे लौटा दूंगा ।”
एवढं बोलून झाल्यावर मधेच थांबून रकीब साहेब म्हणाले..
“कोटनीसजी sss ! सुन रहे हो ना..?”
“हां सर ! सुन रहा हूँ सर..!!”
क्षणाचाही वेळ न दवडता मी उत्तर दिलं.
एकीकडे डिजीएम साहेबांचं बोलणं लक्षपूर्वक ऐकत असतांनाच एवढ्या तातडीने चाळीस हजार रुपये कुठून आणावेत ? याचाही मी विचार करीत होतो. महिना अखेर असल्याने माझ्या खात्यात जेमतेम पाचशे रुपयेच शिल्लक होते. बँकेतील अन्य कर्मचाऱ्यांच्या खात्यातही यावेळी मोठी रक्कम जमा असण्याची शक्यता जवळपास शून्यच होती.
डिजीएम साहेबांचं आपल्या भारी भक्कम, करड्या आवाजात आज्ञावजा सूचना देणं सुरूच होतं.
“हां..और एक बात ! ये SBI का खाता है । लेकिन याद रहे, RTGS या NEFT नहीं करना है, क्योंकि उसमें Funds transfer होने में काफी वक्त लग जाता है । SBI की ब्रँच में जाकरही इस अकाउंट में कॅश जमा करना पड़ेगा । समझ में आ गई पूरी बात ? Any doubts ?”
“जी नहीं सर! SBI में जा कर इस अकाउंट में चालीस हजार जमा करने है और पैसे Transfer होने पर आपको फोन करके बताना है ।”
“एक्झॅक्टली..! व्हेरी गुड ! कम ऑन..! बी क्विक..! अब फोन रक्खो, और पैसे लेकर SBI की तरफ दौड़ पड़ो..! आधे घंटे बाद आपसे मुलाकात होगी तब एक अच्छीसी चाय पिला देना..! In the mean time, I’m waiting for your phone. Don’t forget to call me. मिलते है.. बा sss य, कोटनीसजी..!”
फोन ठेवल्या ठेवल्या भिंतीवरील घड्याळाकडे नजर गेली. दोन वाजून दहा मिनिटे झाली होती. बाप रे ! ताबडतोब चाळीस हजार रुपये जमा करून SBI मध्ये जायला हवं. कारण अडीच वाजता त्या बँकेचा लंच टाईम सुरू होईल. लगेच इंटरकॉमवर बोलून अकाउंटंट श्री. सुनील बावधनकर यांना ताबडतोब केबिन मध्ये बोलावून घेतलं आणि त्यांना डिजीएम साहेबांच्या फोनबद्दल सांगितलं. कुशाग्र बुद्धीचे बावधनकर साहेब म्हणाले..
“साहेब, यावेळी तरी कुणाही स्टाफच्या खात्यात चाळीस हजार रुपये एवढी मोठी रक्कम शिल्लक असणं शक्यच नाही. तेंव्हा आता एकच मार्ग आहे. कुणातरी कस्टमर कडून तात्पुरते पैसे मागून आणणं.. आपल्या बँकेशेजारीच पेट्रोल पंप आहे. रोज दुपारी चार वाजता ते दिवसभराचा गल्ला आपल्या बँकेत जमा करतात. त्यामुळे त्यांच्याकडे आत्ता सुद्धा कॅश उपलब्ध असेलच. मी लगेच त्यांना फोन करून चाळीस हजार रुपये इथे मागवून घेतो. त्यांनी पैसे पाठविले की मग आपण SBI मध्ये जाऊ..”
बावधनकर साहेबांना वैजापूरला येऊन दोन वर्षं झाली होती. त्यामुळे वैजापूर गावात त्यांच्या भरपूर ओळखी होत्या. त्यांनी फोन केल्यावर पाचच मिनिटांत पेट्रोल पंप मालकाने चाळीस हजार रुपयांची कॅश बँकेत पाठवली. मात्र ती कॅश म्हणजे पाच रुपये, दहा रुपये, वीस रुपये, पन्नास रुपये अशा लहान मोठ्या किमतीच्या नोटांची अनेक बंडले होती. एवढी जास्त नोटांची बंडले कदाचित SBI ने स्वीकारलीही नसती. म्हणून हेड कॅशियरकडे ती बंडले सोपवून त्या लहान नोटांच्या बदल्यात दोन हजार रुपयांच्या वीस नोटा एक्सचेंज करून घेतल्या.
या सर्व धावपळीत दोन वाजून पंचवीस मिनिटे होऊन गेली होती. तोपर्यंत बँकेच्या जीपच्या ड्रायव्हरने जीप बँके बाहेर काढून सुरू करून ठेवली होती. अक्षरशः धावत पळतच आम्ही जीप मध्ये बसलो आणि ठीक अडीचच्या ठोक्याला SBI मध्ये पोहोचलो.
बँकेत शुकशुकाट दिसत होता. हॉलमधील बाकावर बसलेले दोन तीन कस्टमर वगळता काउंटर्सच्या पलीकडे एकही कर्मचारी किंवा अधिकारी दिसत नव्हता. गेटवरील वॉचमनकडे चौकशी केली तेव्हा कुणातरी मुस्लिम कस्टमरच्या निमंत्रणावरून सगळा स्टाफ नुकताच त्याच्याकडे रमझान ईद निमित्त शिर-खुरमा खाण्यासाठी गेल्याचे समजले. सुदैवाने SBI चे मॅनेजर श्री. अष्टपुत्रे व अन्य सर्व अधिकारी हे बावधनकर साहेबांचे घनिष्ठ मित्र होते. त्यांनी लगेच अष्टपुत्रे साहेबांना फोन लावून आम्ही अर्जंट कामानिमित्त त्यांच्या ब्रँचमध्ये आल्याचे कळविले तेव्हा ते म्हणाले..
“सॉरी..! पण येथील प्रख्यात बिल्डर व आमचे “हाय व्हॅल्यू कस्टमर” श्री. समद खान यांच्याकडे नुकताच शिर-खुर्म्यासाठी आलो आहे. मात्र तुमच्यासाठी येथील कार्यक्रम लवकरात लवकर आटोपून अवघ्या पंधरा वीस मिनिटांतच मी बँकेत परत येतोय..”
बावधनकर साहेबांचे अष्टपुत्रे साहेबांशी बोलणे चालू असतानाच मला मोबाईल वर एक कॉल आला. नंबर अनोळखी होता. मी फोन उचलला. पलीकडून डिजिएम साहेबच बोलत होते. किंचित चिडक्या, वैतागलेल्या स्वरात ते म्हणाले..
“अरे क्या है भाई कोटनीसजी ? आपने अभी तक खाते में पैसे जमा नहीं करवाए ? उधर से मेरा बेटा मुझे फोन पे फोन किए जा रहा है..! मेडिकल इमर्जन्सी है भाई, मौके की नजाकत को जरा समझो यार.. “
“सॉरी सर.. फिलहाल हम SBI में ही आए हुए है..” असं म्हणून मी त्यांना येथील सर्व परिस्थिती सांगितली. त्यानंतर सहज मी त्यांना विचारलं..
“सर, ये आपका नया मोबाईल नंबर है क्या ? क्योंकि मेरे पास आपका जो नंबर सेव्ह है, वो ये नंबर नहीं है..!”
त्यावर डिजिएम साहेब म्हणाले..
“अरे नहीं नहीं..! मेरा नंबर वहीँ है जो आपने सेव्ह कर रक्खा है। अभी अभी मेरे उस मोबाइल की चार्जिंग खतम हुई, इसलिए कार ड्रायव्हर के मोबाईल से बात कर रहा हूँ। जब खाते में पैसे जमा हो जाए तब मुझे इस ड्रायव्हर के नंबर पर ही inform करना..!”
डिजिएम साहेबांशी बोलणं संपवून, ‘आता अष्टपुत्रे साहेब येईपर्यंत पंधरा वीस मिनिटं कुठे टाईम-पास करावा ?’ याचा विचार करीत असतांनाच मागून कुणा स्त्रीनं “नमस्कार साहेब sss !” असा आवाज दिला म्हणून मागे वळून पाहिलं तर त्या सकाळी बँकेत आलेल्या मुख्याध्यापिका वाघमारे बाई होत्या. त्या म्हणाल्या..
“मी या बँकेतून होम लोन आणि पर्सनल लोन घेतलं आहे. काही कारणास्तव या महिन्याचा कर्जाचा हप्ता भरू शकत नाही हे मॅनेजर साहेबांना सांगण्याकरता इथे आले होते. पण ते कुठेतरी बाहेर गेल्यामुळे त्यांच्याशी भेट झाली नाही. तसाही आता बँकेचा लंच टाईम आहे. माझी शाळा बँकेच्या अगदी समोरच आहे. इथे थांबण्यापेक्षा थोड्या वेळासाठी तुम्ही जर माझ्या शाळेत आलात तर मला खूप आनंद होईल. प्ली sss ज सर..!”
वाघमारे बाईंचा आग्रह मोडणं माझ्या अगदी जीवावर आलं. तसंही अष्टपुत्रे साहेब पंधरा वीस मिनिटां नंतरच येणार होते.
“ठीक आहे.. फक्त दहा मिनिटांसाठी येतो..”
असं म्हणून बावधनकर साहेबांना घेऊन रस्ता ओलांडून वाघमारे बाईंच्या शाळेत गेलो.
वाघमारे बाईंनी शाळा छान स्वच्छ व सुंदर ठेवलेली होती. शाळेच्या आवारात आकर्षक फुलझाडं कलात्मकरित्या लावलेली होती. पटांगणाच्या मध्यभागी असलेल्या पाण्याच्या छोट्याशा हौदात कमळावर बसून वीणा वादन करीत असलेल्या सरस्वतीची छोटीशीच पण सुबक अशी मूर्ती होती. शाळेच्या बाहेरील भिंतीवर जागोजागी सुंदर अक्षरात सुविचार लिहिलेले होते. सर्व वर्गात शिक्षक मन लावून शिकवित होते. वर्गातील मुली सुद्धा शांत बसून एकाग्र चित्ताने शिक्षकांच्या शिकवण्याकडे लक्ष देत होत्या. सारं वातावरण एकदम प्रसन्न, आल्हाददायक वाटत होतं.
इतक्यात शाळेची मधली सुटी झाली. कसलाही गडबड, गोंधळ वा आरडा ओरड न करता मुलीं वर्गाबाहेर येऊन शाळेच्या पटांगणातील वडाच्या पारावर तसंच ठिकठिकाणी ठेवलेल्या बाकांवर जाऊन बसल्या. वाघमारे बाईंनी आम्हाला टीचर्स रूम मध्ये नेऊन सर्व शिक्षकांचा परिचय करून दिला.
त्या शाळेतील सर्वच शिक्षक ध्येयाने झपाटलेले होते. प्रत्येक शिक्षकाने शाळेतील दहा दहा गरीब विद्यार्थिनी दत्तक घेतलेल्या होत्या. त्यांच्या वह्या पुस्तकांचा, युनिफॉर्म, दप्तराचा सर्व खर्च हे सारे शिक्षक स्वतःच्या पगारातून करीत असत. याशिवाय गरीब, होतकरू विद्यार्थिनींच्या घरी जाऊन त्यांच्या अडचणी समजून घेणं, त्यांच्या पालकांशी संवाद साधणं, मुलींना पुढे शिकविण्यासाठी त्यांना प्रवृत्त करून प्रोत्साहन देणं, अशी अनेक समाजोपयोगी कामं हे शिक्षक आवडीनें व हिरीरीनं करीत असत. त्या शिक्षकांच्या तोंडून हे सारं ऐकून मी तर भारावूनच गेलो. आपणही यापुढे गरीब व अनाथ विद्यार्थ्यासाठी काम करणाऱ्या संस्थांना, वसतिगृहांना सढळ हाताने मदत करायची असा त्याचवेळी मनोमन निर्धार केला.
आम्ही शाळेच्या बाहेर निघालो तेव्हा वाघमारे बाई आम्हाला सोडायला शाळेच्या गेट पर्यंत आल्या होत्या. त्यांचा निरोप घेताना मी म्हटलं..
“मॅडम, माफ करा ! आज सकाळी मी तुम्हाला नकळत दुखावलं. खरं म्हणजे त्या झालेल्या प्रकारात तुमची काहीच चूक नव्हती. तुम्ही तर स्वच्छ, निष्पाप मनानं समोरच्या फसवणाऱ्या व्यक्तीच्या फोनवर विश्वास ठेवला होता. कुणासोबतही असं घडू शकतं. तुम्हीं गेल्यानंतर मला खूप वाईट वाटलं. खरंच, चुकलो मी… सॉरी !”
वाघमारे बाईंनी मनमोकळं, मंद सुहास्य करीत हलकेच आपली मान किंचित खाली झुकवली. जणू माझ्या दिलगिरीचा स्वीकार करून त्यांनी मला माफ केलंय असंच मला वाटलं. माझ्या मनावरचं ओझं एकदम नाहीसं झालं आणि प्रफुल्लित मनानं मी SBI कडे जाण्यास निघालो. एवढ्यात माझ्या मोबाईलची रिंग वाजली. मी नंबर पहिला. तो मघाचाच डिजीएम साहेबांच्या ड्रायव्हरचा फोन नंबर होता.
मला एकदम धडकीच भरली. अरे बापरे ! बघता बघता तीन वाजले की..! आपण अजून डिजीएम साहेबांनी सांगितलेल्या खात्यात पैसे जमा केलेलेच नाहीत. डिजीएम साहेब आता नक्कीच मला खूप झापणार.. काय करावं ? फोन उचलावा की नाही ?
माझा चिंताग्रस्त चेहरा पाहून बावधनकर साहेब म्हणाले..
“अहो, डिजीएम साहेबांचा सारखा फोन येतोय. अष्टपुत्रे साहेब तर अजूनही बँकेत परत आलेले नाहीत. आता डिजीएम साहेबांना काय उत्तर देऊ ?”
यापूर्वी झोनल ऑफिसमध्ये काम केलं असल्याने बावधनकरांचाही डिजीएम साहेबांशी परिचय होता. त्यामुळे ते म्हणाले..
“द्या तो फोन इकडे..! मी समजावून सांगतो त्यांना..!”
बावधनकर साहेबांनी माझ्याकडून मोबाईल घेऊन तो त्यांच्या कानाला लावताच पलीकडून डिजीएम साहेब कडाडून बरसले..
“व्हॉट द हेल यू आर डूइंग देअर सीन्स लास्ट वन अवर कोटनीसजी ? नॉनसेन्स ! एक छोटासा काम करने को कहा था आपको.. ! यू ब्लडी फूल..! अब रहने दो.. मै कोई और इंतजाम कर लेता हूँ..! हॅट या sss र, मैने सोचा था कोटनीस अपना आदमी है, तुरंत काम कर देगा..! बट आय वॉज राँग.. यू लेट मी डाऊन.. यू हॅव डिसहार्टेड मी, शेम ऑन यू..! यू हॅव डिसअपॉइंटेड मी ग्रेटली..”
डिजीएम साहेबांच्यां तोफेचा असा प्रचंड भडिमार सुरू असतानाच अष्टपुत्रे साहेब लगबगीनं बँकेत शिरताना बावधनकर साहेबांनी पाहिलं आणि डिजीएम साहेबांना मध्येच थांबवित ते म्हणाले..
“सर..सर..सर..! प्लीज सुनिये..! मै अकाउंटंट बावधनकर बात कर रहा हूँ.. अभी अभी SBI के मॅनेजर साब बँक में वापस लौट आए है.. अगले पांच ही मिनट में आपके बताए हुए खाते में पैसे ट्रान्सफर हो जाएंगे.. आप निश्चिंत रहिये..!”
बावधनकर साहेबांच्या शब्दांनी जणू जादूच केली. डिजीएम साहेब एकदम शांतच झाले. बावधनकरांचे आभार मानत ते म्हणाले..
“थँक्यू व्हेरी मच, बावधनकर जी ! ठीक है, अब मैं फोन रखता हूँ.. आप जल्दी से काम पूरा कर दो.. !”
त्यानंतर आम्ही घाईघाईनं SBI मध्ये पोहोचलो. अष्टपुत्रे साहेबांसोबतच बँकेतील अन्य स्टाफ सुद्धा परत येऊन आपापल्या काउंटरवर जाऊन बसला होता. क्रेडिट व्हाउचर वर गाझियाबाद शाखेतील खात्याचा नंबर टाकून ते व्हाउचर व सोबत आणलेल्या दोन हजाराच्या वीस नोटा मी कॅश काउंटरवर दिल्या. कॅशियरने पैसे मोजले आणि आता तो क्रेडिट व्हाउचर पोस्ट करणार इतक्यात.. अचानक बावधनकर साहेब कॅशियरला म्हणाले..
“थांबा ! आम्ही सांगेपर्यंत ते व्हाउचर पोस्ट करू नका. आलोच आम्ही दोन मिनिटांत..”
“ओके..” असं म्हणून आमचं व्हाउचर पोस्ट न करता तो कॅशियर दुसऱ्या कामाकडे वळला.
बावधनकर साहेबांना एकाएकी हे काय झालंय..? त्यांनी कॅशियरला व्हाउचर पोस्ट करण्यापासून का रोखलं आहे ? मला काहीच कळेना. पैसे पाठवण्यास उशीर झाल्यामुळे संतप्त झालेल्या डिजीएम साहेबांचा क्रुद्ध चेहरा नजरे समोर आला आणि आयत्या वेळी कामात मोडता घालणाऱ्या बावधनकर साहेबांचा किंचित रागही आला.
प्रश्नार्थक चेहऱ्याने मी त्यांच्याकडे पाहिलं..