Sant Tukaram abhang-6 

संत तुकारामांचे अभंग-6

थोर संत तुकाराम महाराज यांचे अभंग आपण पाहत आहोत. आतापर्यंत ५ लेखांमधून आपण ढोबळपणे विविध विषयांनुसार तुकाराम महाराजांचे अभंग पाहिले. तुकाराम महाराजांचे अभंग इतके आहेत, आणि इतके हृदयस्पर्शी आहेत की कोणता अभंग घ्यावा आणि कोणता सोडावा हे ठरवणे फार अवघड आहे.

आज त्यांचे अजून काही करुणापरक अभंग आपण पाहूत.

खालील अभंगांत तुकाराम महाराजांनी तुमची आमची स्थितीच अगदी यथार्थ वर्णन केली आहे असे वाटते. आपल्याला जप तप ही साधनें जमत नाहीत, ‘न सांडवे अन्न-‘ उपास तापास पण करवत नाहीत, वनात जाता येत नाही, काही पाठांतर करावे म्हटले तर तेही होत नाही. कसलीच योग्यता नाही- आणि आयुष्य तर थोडे आहे. काय करावे? हे आयुष्य म्हणजे एक कोडेच आहे. पंढरी राया-तुझ्यावीण सगळा शीण वाटतो. मला फक्त एकच येते- सगळी लाज सोडून तुला शरण येणे आणि तुझी करुणा भाकणे- असे सगळे भाव खालील काही अभंगांत व्यक्त होतात-

जपतपादि साधनें । मज चितवेना मनें

करुणावचनें । म्यां भाकावीं तुम्हां दीनें

तुका म्हणे घेई । माझें थोडें फार ठायीं

न संडवे अन्न । मज न सेववे वन

म्हणऊनि नारायणा । कींव भाकितों करुणा

नाहीं अधिकार । कांहीं घोकाया अक्षर

तुका म्हणे थोडें । आयुष्य अवघेंचि कोडें

येई गा तूं मायबापा पंढरीच्या राया

तुजविण शीण वाटे क्षीण झाली काया

यातिहीन मतिहीन कर्म हीन माझें

सर्व लज्जा सांडोनियां शरण आलों तुज

दीनानाथ दीनबंधु नाम तुज साजे

पतितपावन नाम ऐसी ब्रीदाबळी गाजे

विटेवरी उभा नीट कटावरी कर

तुका म्हणे हेंचि आम्हां ध्यान निरंतर

_______________________

आणि मागणे काय? तर एकच मागणे आहे- माझे प्रपंचातील चित्त ओसरावे आणि तुझ्या पायी लागावे –

प्रपंच वोसरो । चित्त तुझे पायीं मुरो

ऐसें करीं गा पांडुरंगा । शुद्ध रंगवावें रंगा

पुरे पुरे आतां । नको दुजियाची सत्ता

लटिकें तें फेडा । तुका म्हणे जाय पीडा

पतित पतित । परि मी त्रिवाचा पतित

परी तूं आपुलिया सत्ता । मज करावें सरता

नाहीं चित्तशुद्धि । स्थिर पायांपाशीं बुद्धि

अपराधाचा केलों । तुका म्हणे किती बोलों

______________________

माझ्या मनात दुर्बुद्धि कधीही न् येवो

दुर्बुद्धि ते मना । कदा नुपजो नारायणा

आतां मज ऐसें करीं । तुझे पाय चित्तीं धरीं

उपजला भावो । तुझे कृपें सिद्धी जावो

तुका म्हणे आतां । लाभ नाहीं यापरता

____________________________

सुरुवातील हरिनाम घेतांना मन त्यामध्ये लागत नाही- पण हरकत नाही- मुखात नाम आले की ते नाम आपले काम बरोबर करेल आणि हळू हळू मनातही उतरेल.

नसे तरी मनीं नसो । परी वाचे तरी वसो

देह पडो या चिंतनीं । विठ्ठलनामसंकीर्तनीं

दंभस्फीति भलत्या भावें । मज हरिजन म्हणवावे

तुका म्हणे काळांतरीं । मज सांभाळील हरी

________________________

सुरुवातीला आपल्या इंद्रियांना बळजबरीने वळण लावावे लागते. पण आपला सगळ्यांचाच अनुभव आहे, की एकदा इंद्रियांना वळण पडले- देवाच्या सुखाची गोडी लागली, की मग ती अशी लुब्धावतात  की मग तिथून हलण्याचे नांव घेत नाहीत-

आणीक दुसरें मज नाहीं आतां । नेमिलें या चित्तापासूनियां

पांडुरंग ध्यानीं पांडुरंग मनीं । जागृतीं स्वपनीं पांडुरंग

पडिलें वळण इंद्रियां सकळां । भाव तो निराळा नाहीं दुजा

तुका म्हणे नेत्री केली ओळखण । तटस्थ तें ध्यान विटेवरी

_______________________

आपल्यापैकी काही जण गुरू नाही म्हणून स्वस्थ बसतात. पण तुकाराम महाराज सांगतात की माझ्या विठोबाचे माझ्यावर असे प्रेम आहे की देव स्वतःच गुरू होतो- माझ्या मागे पुढे उभा राहून सांभाळतो- आणि तुकाराम महाराज म्हणतात- विश्वास नसेल तर पुराणात पाहा- असे कितीतरी पुरावे सापडतील.

खालील अभंग मी खुलताबाद येथे असतांना माझ्या रूम वर (तेंव्हा बॅचलर होतो) रात्री पडल्या पडल्या, कुठल्या तरी देवळात, रात्री भजनी मंडळातील गायक तल्लीन होऊन गात असतांना कानावर आला आणि तो तसाच हृदयावर कोरला गेला. पूर्वी आपल्याकडे दर गुरुवारी, एकादशीला, किंवा पर्वाला कोणाच्या तरी घरी किंवा मंदिरात लोक एकत्र जमून टाळ मृदुंगाच्या तालावर तल्लीन होऊन रात्री उशिरापर्यंत भजने म्हणत, रामकृष्ण हरि कीर्तन करत. मला आठवते, मी मॅट्रिकला असतांना माझे वडीलही भजनी मंडळात जाऊन या भजनात सामील होत. मी कधी कधी त्यांच्या सोबत जात असे. आता अशी भजनें दुर्मिळ झाली आहेत.

माझ्या विठोबाचा कैसा प्रेमभाव । आपणचि देव होय गुरु

पढियें देहभाव पुरवी वासना । अंतीं तें आपणापाशीं न्यावें

मागें पुढें उभा राहे सांभाळीत । आलिया आघात निवारावे

योगक्षेम त्याचें जाणे जडभारी । वाट दावी करीं धरूनियां

तुका म्हणे नाहीं विश्वास ज्या मनीं । पाहावें पुराणीं विचारूनी

आणि संसार करतांना देवाची आठवण कशी करावी, असा कोणाला प्रश्न पडत असेल तर त्याचे उत्तर ही महाराजांनी देऊन ठेवले आहे-

दुडीवरी दुडी । चाले मोकळी गुजरी

ध्यान लागो ऐसें हरी । तुझे चरणीं तैशापरी

अशाच अर्थाचा एक अभंग आपण नामदेव महाराजांचाही पाहिला होता.

दुडीवरी दुडी पाण्या निघाली गुजरी | चाले मोकळ्या करीं परी लक्ष तेथें

धनलोभ्यानें धन ठेवियलें दूरी | वर्ते चराचरी परी लक्ष तेथें

नामा म्हणे असावें भलतियां व्यापारी | लक्ष सर्वेश्‍वरीं ठेवूनियां

___________________________

खालील एक अभंगही मला खूप आवडतो. अगदी प्रॅक्टिकल आणि matter of fact असा हा अभंग आहे. शेवटी ‘औट’ म्हणजे साडेतीन हात तुझी जागा आहे. कशाला तृष्णा आणि हांव वाढवतोस- एक राम विसरला तर सगळे श्रमच आहेत.

एक शेर अन्ना चाड । येर वाउगी बडबड

कां रे तृष्णा वाढविसी । बांधवूनि मोहपाशीं

औट हात तुझा जागा । येर सिणसी वाउगा

तुका म्हणे श्रम । एक विसरतां राम

_________________

खालील एक अभंग फारच गमतीशीर आहे. जेंव्हा दोन स्वार्थी लोक एकमेकांना भेटतात, तेंव्हा ते स्वतःच्या स्वार्था साठी दुसऱ्याला कसे ठकवायचा प्रयत्न करतात याचे फारच विनोदी उदाहरण दिले आहे.

वाघें उपदेशिला कोल्हा । सुखें खाऊं द्यावें मला

अंतीं मरसी तें न चुके । मजही मारितोसी भुके

येरू म्हणे भला भला । निवाड तुझ्या तोंडें झाला

देह तों जाणार । घडेल हा परउपकार

येरू म्हणे मनीं । ऐसें जावें समजोनि

गांठी पडली ठका ठका । त्याचें वर्म जाणें तुका

एकदा एक वाघ कोल्ह्याला उपदेश करतो की तुझे शरीर तू मला सुखाने खाऊ दे कारण शेवटी हा देह पडणारच आहे, अंत हा कोणाला चुकणार नाही, त्यामुळे निदान माझा तरी भुकेने चाललेला जीव वाचव, त्याने तुझ्या पदरी पुण्यच पडेल.

हे ऐकून कोल्हा म्हणतो हे तू बरे केलेस, स्वतःच्या तोंडानेच काय बरोबर आणि काय चूक याचा निवाडा केला. देह सगळ्यांचाच पडतो त्यामुळे मला सोडून देऊन आणि भुकेने जात असेलेले स्वतःचे प्राण त्यागून तूच का हे पुण्य स्वतःच्या पदरी पडून घेत नाहीस? जेव्हा एका ठकाची दुसऱ्या ठकाशी गाठ पडते तेव्हा ते एकमेकांना असेच स्वार्थी सल्ले देतात, त्यामूळे अशा स्वार्थी लोकांच्या स्वार्थी उपदेशांचे वर्म मला आता कळून चुकले आहे.

यावरूनच ‘गाठ पडली ठका ठका’ हा वाक्प्रचार रूढ झाला असावा.

यापुढील लेखात आपण तुकाराम महाराजांचे आणखी काही प्रत्ययकारी अभंग पाहणार आहोत.

आपणांस ही लेखमाला आवडत असल्यास कॉमेंट करून कळविणे. आणि लाईक करणे.

माधव भोपे

Sant Tukaram abhang-5 

संत तुकारामांचे अभंग-5 

संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांतील काही अभंग आपण मागील 4 लेखांमधून पाहत आहोत. मागील काही लेखांत आपण पाहिले की संतांचा रुसवा देवापाशी, प्रेम देवाशी, भांडण देवाशी, जे काही मागायचे, हक्काने, तेही देवापाशीच. कुठल्याही प्रकारे, प्रत्येक क्षण हा देवाशी जोडला गेला पाहिजे. गीतेतील

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥अ.९-२२ ॥

“जे लोक अनन्य भावाने निरंतर माझी उपासना करतात त्यांचा योगक्षेम मी स्वतः चालवतो” या वचनावर दृढ श्रद्धा संतांची असते. त्यामुळेच ते देवाशी भांडूही शकतात.  

तुकाराम महाराजांचे काही अभंग असे देवाशी भांडण व्यक्त करणारे आहेत.

तुझें नाम मुखीं तयासी विपत्ति । आश्‍चर्य हें चित्ती वाटतसे

काय जाणों देवा होसील निजला । नेणों जी विठ्ठला मायबापा

तुका म्हणे माझें दचकलें मन । वाटे वायांविण श्रम केला

 देवाला इथे तुकाराम महाराज चक्क, ‘झोपला होता काय?’ असे खडसावून विचारीत आहेत! (भक्तांवर, तुझे नांव घेणाऱ्यांवर विपत्ति येतात, त्यावेळी धावून न येता नुसती गंमत पाहतोस). आणि देवा, तुझे नांव घेण्याचा उगाच खटाटोप केला असे म्हणत आहेत!

____________________

तसेंच खालील अभंगात, तुम्ही निर्गुणाची ‘खोळ’ ओढून बसला आहात, मग आम्हालाच का डोळे आणि कान दिले, या डोळ्यांनी आणि कानांनी तुमची अपकीर्ति पाहिली आणि ऐकली जात नाही, असे सांगतात.

तुम्ही बैसलेती निर्गुणाचे खोळे । आम्हां कां हे डोळे कान दिले

नाइकवे तुझी अपकीर्ति देवा । अव्हेरली सेवा न देखवे

आपुले पोटीं तों राखियेला वाव । आम्हांसी कां भाव अल्प दिला

तुका म्हणे दु:खी असें हें कळों द्या । पुढलिया धंद्या मन नेघे

________________________

आणि खालील अभंगात तर, हरि तूं  निष्ठुर असेही म्हणतात! आणि पुढे त्या अभंगात, हरिश्चंद्राचे, शिबी राजाचे, बळी राजाचे, उदाहरण देऊन म्हणतात, की या तुझ्या भक्तांचे तू सर्वस्व हरण केलेस. तुला भावाने जे भजतात, त्यांच्या संसाराची तू ही गति करतोस,

हरि तूं निष्ठुर निर्गुण । नाहीं माया बहु कठिण

नव्हे तें करिसी आन । कवणें नाहीं केलें तें

घेऊनि हरिश्चंद्राचें वैभव । राज्य घोडे भाग्य सर्व

पुत्र पत्नी जीव । डोंबा घरीं वोपविलीं

राजा शिबी चक्रवर्ती । कृपाळु दयाळु भूतीं

तुळविलें अंतीं । तुळें मांस तयाचें

बळी सर्वस्वें उदार । जेणें उभारिला कर

करूनि काहार । तो पाताळीं घातला

तुज भावें जे भजती । त्यांच्या संसारा हे गति

ठाव नाहीं रे पुढती । तुका म्हणे करिसी तें

__________________

आणखी एका अभंगात, देवा तू आंधळ्याची काठी हिरावून घेऊन त्याला कड्यावर लोटून देतोस, आणि साखर म्हणून हातात माती देतोस असेही म्हणतात.

अंधळ्याची काठी । हिरोनियां कडा लोटी

हें कां देखण्या उचित । लाभ किंवा कांहीं हित

चाळवूनि हातीं । साकर म्हणोनि द्यावी माती

तुका म्हणे वाटे । देवा पसरावे सराटे

__________________

तसेच खालील अभंग “आम्हां गांजी जन । तरि कां मेला नारायण” इतक्या अटीतटीने देवाशी भांडणारे आहेत.

आम्हां गांजी जन । तरि कां मेला नारायण

झालों पोरटीं निढळें । ठाव नाहीं बुड आळें

आम्हीं जना भ्यावें । तरि कां न लाजिजे देवें

तुका म्हणे देश । झाला देवाविण ओस

कामधेनूचें वासरू । खाया न मिळे काय करूं

ऐसें आम्हां मांडियेलें । विठो त्वां कां सांडियेलें

बेसुनि कल्पद्रुमातळीं । पोटासाठी तळमळी

तुका म्हणे नारायणा । भले लोकीं हें दिसेना

दुष्काळात जेंव्हा खायलाही मिळत नव्हते, तेंव्हाही भांडण विठ्ठलाशीच होते! त्यांनी कोणापुढेही हात पसरला नाही. शिवाजी महाराजांनी दिलेला धनाचा नजराणा, त्यांनी आदरपूर्वक परत पाठविला, ही कथा प्रसिद्धच आहे.

दिवट्या, छत्री, घोडे। हें तों बऱ्यांत न पडे।।
आतां येथे पंढरीराया। मज गोविसी कासया।।
मान दंभ चेष्टा। हें तो शूकराची विष्ठा।।
पुढे ते म्हणतात,
तुमचें येर वित्त धन। तें मज मृत्तिकेसमान।।
कंठी मिरवा तुळसी। व्रत करा एकादशी।।

 _____________________

 देवाशी भांडणात एके ठिकाणी तर ते म्हणतात, देवा, आम्ही पतित नसतो, तर तू पतितपावन कसा झाला असतास?

जरी मी पतित नव्हतों देवा । तरि तूं पावन कैंचा तेव्हां

म्हणोनि माझें नाम आधीं । मग तूं पावन कृपानिधी

लोहो महिमान परिसा । नाहीं तरी दगड जैसा

तुका म्हणे याचकभावें । कल्पतरु मान पावे

 देवा, आम्ही मोठ्या नवसाने तुला झालोत, नाहीतर तुझे नांव कोणी घेतले असते, एवढेच काय, तुला पिंडदान तरी कोणी केले असते!?

 नवां नवसांचीं । झालों तुम्हासी वाणीचीं

कोण तुझें नाम घेतें । देवा पिंडदान देतें

कोण होतें मागे पुढें । दुजे बोलाया रोकडें

तुका म्हणे पांडुरंगा । कोणा घेतासि वोसंगा

__________________

संत ज्ञानेश्वर यांना सर्व संत आपली माऊली मानत. तुकाराम महाराजही ज्ञानेश्वरांबद्दल बोलतांना आपल्या भावना खालील शब्दांत व्यक्त करतात-

जयाचिये द्वारीं सोन्याचा पिंपळ । अंगीं ऐसें बळ रेडा बोले

करील तें काय नव्हे महाराज । परि पाहे बीज शुद्ध अंगीं

जेणें हे घातली मुक्तीची गवांदी । मेळविली मांदी वैष्णवांची

तुका म्हणे तेथें सुखा काय उणें । राहे समाधानें चित्ताचिया

बोलिली लेंकुरें । वेडी वांकुडीं उत्तरे

करा क्षमा अपराध । महाराज तुम्ही सिद्ध

नाहीं विचारिला । अधिकार म्यां आपुला

तुका म्हणे ज्ञानेश्‍वरा । राखा पायांपें किंकरा

____________

आणि खालील अभंग तर पंडित भीमसेन जोशी यांनी आपल्या आवाजात अजूनच प्रभावीपणे व्यक्त केला आहे-

ज्ञानियांचा राजा हा अभंग येथे ऐकू शकता

ज्ञानियांचा राजा गुरु महाराव । म्हणती ज्ञानदेव ऐसें तुम्हां

मज पामरा हें काय थोरपण । पायींची वाहाण पायीं बरी

ब्रह्मादिक जेथें तुम्हां वोळगणें । इतर तुळणें काय पुढें

तुका म्हणे नेणें युक्‍तीची ते खोली । म्हणोनी ठेविली पायीं डोई

 __________________

 शरीराबद्दल बोलतांना शरीर हे चांगलेही नाही आणि वाईटही नाही. तसे पाहायला गेले तर शरीर हे दुःखाचे कोठार, घाणीचे आगर आहे. पण हेच शरीर हरिभजनासाठी कामाला येते म्हणून हे शरीर चांगले आहे, असे सांगतात.

 शरीर दुःखाचें कोठार । शरीर रोगाचें भांडार

शरीर दुर्गंधीची थार । नाहीं अपवित्र शरीरा ऐसें ।

शरीर उत्तम चांगलें । शरीर सुखाचे घोसुलें

शरीरें साध्य होय केलें । शरीरें साधलें परब्रह्म ।

शरीर विटाळाचें आळें । मायामोहपाश जाळें

पतन शरीराच्या मुळें । शरीर काळें व्यापिले ।

शरीर सकळ हें शुद्ध । शरीर निधींचाही निध

शरीरें तुटे भवबंध । वसे मध्यभागीं देव शरीरा ।

शरीरा सुख नेदावा भोग । न द्यावें दु:ख न करीं त्याग

शरीर वोखटें ना चांग । तुका म्हणे वेग करीं हरिभजनीं ।

 ____________

आजकाल, सगळे आयते मिळाले तर बरे, असा विचार असतो. पण हा विचार आजकालचाच नाही, तर त्याकाळीही लोकांना एखाद्या बाबाजीच्या मागे लागावे, आणि त्याने आपल्याला आयते मोक्षपद द्यावे, अशी इच्छा असे. पण तुकाराम महाराज हे अशा लोकांचा मोहभंग अत्यंत निर्भीडपणे करतात. इंद्रियांचा जय साधून, मन एकाग्र करून, निर्विषय करूनच हे साध्य होईल असे बजावतात. आणि स्वप्नातील घावाने काय विव्हळतोस, हे सर्व मिथ्या आहे, असे समजावतात.

 नाहीं देवापाशीं मोक्षाचें गांठोळें । आणूनि निराळें द्यावें हातीं

इंद्रियांचा जय साधूनियां मन । निर्विषय कारण असे तेथें

उपवास पारणीं अक्षरांची आटी । सत्कर्मा शेवटीं असे फळ

आदरें संकल्प वारीं अतिशय । सहज तें काय दुःख जाणे

स्वप्नींचिया घायें विवळसी वायां । रडे रडतियासवें मिथ्या

तुका म्हणे फळ आहे मूळापाशीं । शरण देवासी जाय वेगीं

आपण आज तुकाराम महाराजांचे आणखी काही स्फुट अभंग पाहिले. पुढील लेखात अजून काही अत्यंत परिणामकारी अभंग पाहणार आहोत.

आपणांस ही लेखमाला आवडत असल्यास कॉमेंट करून कळविणे. आणि लाईक करणे.

माधव भोपे